Dziewoklicz / Jungfernberg

Dziewoklicz, dawny Strandbad Försterei Jungfernberg 

Małe miejsce o wielkiej historii...

Dla wielu Dziewoklicz w Szczecinie to po prostu kąpielisko. Historia tego miejsca jest dużo bogatsza i rysuje się od początków XIX wieku, gdy planowano tu postawić młyn, a później działała również fabryka. Następnie powstała leśniczówka, w której możliwe że rok pracował Polak, ponad 100 lat temu.

Kąpielisko Dziewoklicz zna większość mieszkańców Szczecina, szczególnie stare pokolenie – miejsce to położone jest przy Floriana Krygiera, dawnej Autostradzie Poznańskiej, a na teren kąpieliska wchodzimy przez niewielki mostek, konkretnie na Ustowskie Mokradła. Jednak w szczecińskich publikacjach i internecie nie ma dużo detali na temat tego miejsca – skąd się wzięło? Jakie są historie z nim związane? Kto tam żył i pracował dawno temu? Pora zdmuchnąć kurz zapomnienia 🙂 A na start można napisać ciekawostkę – uliczka jaką wjeżdżamy z Floriana Krygiera w kierunku Dziewoklicza nosi uroczą nazwę Dobrej Nadziei! Warto na początku dodać, że przez mostek dochodziło się do kąpieliska również przed wojną, a popularną formą dojazdu na miejsce był przystanek kolejowy Bahnhof Jungfernberg, który działał również po wojnie jako przystanek Dziewoklicz. W czasach przedwojennych główny budynek gastronomiczny i usługowy kąpieliska znajdował się na południowy wschód od dzisiejszej piaszczystej plaży. Historia dawnego kąpieliska Dziewoklicz w Szczecinie jest jednak znacznie dłuższa i nie pełniła funkcji wyłącznie kąpieliskowej – to powstało w pełnej formie za czasów niemieckich w 1932 roku.

Carl Hirsch, założyciel

Jak podaje Tadeusz Białecki i Lucyna Turek-Kwiatkowska w „Szczecin Stary i Nowy” (strona 90) osiedle miało być założone w 1825 roku, kiedy to miasto Szczecin wydzierżawiło teren kupcowi o nazwisku Hirsch. Znane jest jego dokładne imię – Carl Hirsch – patrz galeria i wycinki. Otrzymał 25 mórg łąk oraz 10 mórg ziemi na zamieszkanie, a także ogłaszał się w 1828 roku, że planuje postawić tu młyn zapraszając do składania ofert na budowę. Według „Szczecin Stary i Nowy” Carl Hirsch planował założyć tu fabrykę potasu, jednak z braku surowców pomysł upadł. Wzmiankę na ten temat znajdziemy w opracowaniach Berghausa, gdzie autor pisze, że osada miała w 1865 roku dwa domy mieszkalne oraz aż 20 mieszkańców, a także powstała w wspomnianym 1825 roku. Później powtarza to w swoich publikacjach Thiede. Poznajemy też więcej detali o planach pana Carla – zdeponował sto talarów w kasie stowarzyszenia branżowego, jakie miały być przeznaczone na nagrodę związaną z projektem i budową młyna. Tu jednak stanowisku pani Turek Kwiatkowskiej i Tadeuszowi Białeckiemu „wyzwanie” rzuca publikacja mówiąca o tym, że powstać tu miała fabryka mączki kostnej znanego Rudolfa Christiana Gribela, a nie potasu. Co ciekawe, ta sama publikacja – Deutsches Geschlechterbuch (tom 174) mówi nam, że w dawnym Jungfernberg mógł urodzić się syn pana Carla – Gustav Wilhelm Michael Hirsch, 5 lipca 1827 roku, zmarł 14 lutego 1908 roku w Szczecinie. Dzięki wzmiance prasowej z 26 września 1851 roku wiemy, że właściciel fabryki o nazwisku Hirsch prowadził ją w dawnym Jungfernberg (Dziewoklicz) przynajmniej do połowy XIX wieku.

Ciekawostką jest też los powojenny – przez kilka lat (1945-1945) Dziewoklicz należał do powiatu gryfińskiego. Inną ciekawostką jest odkryta część wieży niemieckiego czołgu – popularnej „pantery” – przy torach obok Dziewoklicza, jaka była użyta w formie stałej fortyfikacji w 1945 roku.

Góra Dziewic od szwedzkich czasów świętego Jakuba oraz fabryka

Akapit brzmi trochę dziwnie? No to wyjaśnijmy – do momentu aż powstanie tu leśniczówka pod koniec XIX wieku zarządcą terenu Jungfernberg, czyli właśnie w języku polskim Dziewiczego Wzgórza lub Góry Dziewiczej jest bank, a teren przynależy (do lat osiemdziesiątych XIX wieku) do Sankt Jakobi, czyli kościoła świętego Jakuba w Szczecinie.  Skąd tu czasy szwedzkie? Otóż nazwa „Jungfernberg” jest bardzo stara – pojawia się jeszcze na mapach szwedzkich, jakie wykonano pod koniec XVII wieku, patrz załączona galeria. Następnie warto wspomnieć, że do lat osiemdziesiątych XIX wieku lokalizację Jungfernberg znajdziemy nie pod Oderinsel / Oderufer, a pod swoją własną nazwą. Bank zarządzał ówcześnie terenem w formie masy upadłościowej. Można podejrzewać, że poprzednie przedsiębiorstwo upadło. Mieszkał tam majster maszynowy Christian Fürst. Przed nim działała tam fabryka, a postacie które pojawiają się w latach siedemdziesiątych XIX wieku wskazują działalność w tej dziedzinie – zarządcą był H. Jahns, kupiec i właściciel spółki Jahns & Lund. Można podejrzewać, że Dziewoklicz i działalność fabryczna powoli chyliła się ku upadkowi w latach osiemdziesiątych XIX wieku – w 1875 roku właścicielem ziemskim jest Gottschalk, a także pracuje tutaj więcej osób: ekonomista A. H. Kolberg oraz wytwórca koszy A. Wölck. Na mapie z około 1888 roku dokładnie widzimy duży budynek znajdujący się w pobliżu dzisiejszej plaży.

Forsthaus Jungfernberg, leśniczówka Dziewoklicz i Stanisław Kozeluch

Ciekawostką jest możliwy okres powstania leśniczówki Jungfernberg – do 1891 roku właścicielem jest bank, a leśniczówka rozpoczyna pracę prawdopodobnie około 1890 roku – na wcześniejszej mapie z około 1888 roku nie widnieje jeszcze określenie försterei lub försthaus (leśniczówka). W ostatnich latach XIX wieku oraz na przełomie XX wieku już faktycznie leśniczówkę zamieszkuje leśnik A. Schultz, mógł być to August Schultz, jaki występuje chwilę później jako strażnik leśny. Niestety, jak donosi prasa z 12 maja 1899 roku w pobliżu Jungfernberg (Dziewoklicz) doszło do wypadku – parowiec Excellenz Stephan w drodze ze Szczecina do Schwedt w środę miał uderzyć w inny statek (prawdopodobnie ponton wojskowy biorący udział w przeprawie), jaki wywrócił się. Na pokładzie byli żołnierze kompanii z 17 batalionu pionierów, kilku z nich zginęło poprzez wciągnięcie pod parowiec. Jedno nazwisko z ofiar jest znane – Lemke – jego służba miała skończyć się jesienią 1900 roku, a jego ciało znaleziono następnego dnia. Żołnierz o nazwisku Lemke był żonaty i miał według wzmianki prasowej dwójkę dzieci. Kolejnego dnia komisarz sądowy z audytorem oraz dowódca batalionu pionierów udali się do Jungfernberg, by osobiście przeanalizować wypadek.

 W 1910 roku w leśniczówce pracuje leśnik Max Bieger, o którym niżej, jednak wkrótce później zmieni swoje miejsce pracy, bo do 1915 roku leśniczówka Dziewoklicz traktowana była jako mieszkanie – żył tam do 1915 rolnik Ferdinand Wegner. Z leśniczówki przeniesie się też pracownik Karl Schultz (nie mylić z poprzednim leśnikiem). W okresie I Wojny Światowej w dawnym Forsthaus Jungfernberg następuje duże zamieszanie – nie ma typowego leśnika, a pracują tam zwykli pracownicy leśni (forstarbaiter). Wśród nich wyróżnia się jedno nazwisko. Brzmi bardzo polsko – Stanisław Kozeluch. Bez wątpienia jest to imię polskie, a nazwisko również brzmi dobrze po polsku. Stanisław Kozeluch pozwala nam na nieco więcej o sobie za pomocą baz genealogicznych – jego synek Ludwig Kozeluch urodzony około 1915 roku zmarł 3 Marca 1917 roku w Szczecinie. Według aktu zgonu Stanisław Kozeluch mieszkał w Forsthaus Jungfernberg w 1917 roku, a pochodził z terenów należących ówcześnie do Rosji (Wolhynien?). Żoną Stanisława, a matką Ludwiga była Ernestine Kozeluch z domu Drehlig. Liczba pracowników leśnych, którzy pojawiają się w Forsthaus Jungfernberg jest duża, ale pan Kozeluch zwrócił moją uwagę – pracował tam prawdopodobnie tylko rok, w 1917 roku.

Wymieniona wyżej książka „Szczecin Stary i Nowy” wspomina o działającej na miejscu Dziewoklicza leśniczówce. Przestała nią być około 1932 roku. Znane jest nazwisko wieloletniego leśnika, który pracował w Forsthaus Jungfernberg jako ostatni, od lat dwudziestych ponownie na „stare śmiecie” powraca… wspomniany wyżej Max Bieger, jaki zgodnie z detalami w książce żył w Podjuchach! Ciekawostką są detale o nim – był to konkretnie Max Bruno Bieger, który skrócił swoje nazwisko po ojcu – nim był również leśnik Wilhelm Biegerin. Urodził się 15 września 1867 roku, a 23 kwietnia 1897 roku jego żoną została Elise Auguste Hartig. W latach dwudziestych w leśniczówce żyją jeszcze pracownicy leśni –  Ferdinand Algie, Ferdinand Goldmund oraz Karl Lange. Nim bohaterowie z poniższego akapitu przejmą Dziewoklicz (dawny Jungfernberg) w 1934 roku zarządcami terenu byli bracia Gödhardt prowadzący firmę inżynieryjną. Bracia byli zarządcami tylko chwilę – pojawiają się w pierwszej połowie lat trzydziestych, w 1934 już nimi nie są. Przed przejęciem na chwilę dawnego Dziewoklicza swoją firmę prowadzili przy dawnym Kirchplatz 3, czyli placu wokół dzisiejszej katedry. Zapisywani są też jako Gebruder Goedhart. Firma ta działała do II Wojny Światowej, gdy w trakcie konfliktu występuje na zachodniej części Łasztowni.

 

Gotthard Schwarzlose i Paul Gerhardt

Zarządcy dawnego kąpieliska zapisali się na kartach historii w podobny sposób, w jaki uczynili to inni posiadacze hoteli, restauracji, miejsc wypoczynku – za pomocą kart pocztowych. Na jednej z nich z lat trzydziestych XX wieku znajdziemy napis, że właścicielem Strandbad Försterei Jungfernberg byli panowie tworzący spółkę Gerhardt & Schwarzlose, którzy swoje biuro mieli przy dawnym Bollwerk 37

Kamienica ta stała na dzisiejszym Bulwarze Piastowskim, dokładnie na linii kościół świętego Jana Ewangelisty – Odra, na rogu z nieistniejącą Klosterstraße. Przy tej ulicy, ale o numerze 4 mieszkał współwłaściciel firmy – Gotthard Schwarzlose, drugim bohaterem tej części opracowania był Paul Gerhardt, jaki w 1943 roku występuje pod adresem Friedrich Karl Straße 17 (III piętro), czyli na dzisiejszej Piłsudskiego, kamienica istnieje do dziś.

Z ksiąg wiemy, że są zarządcami kąpieliska od 1934 roku. Ich firma zajmowała się transportem rzecznym za pomocą barek. Pan Gotthard Schwarzlose miał córkę urodzoną 16 lutego 1933 roku – była nią Erna Schwarzlose, której mężem został Herbert Tibow. W poszukiwaniach warto zaznaczyć, że lokalizacja należała do „prawej strony” Oderufer, a nie po prostu do Jungfernberg. Pozwala nam to ustalić inne osoby, które przypisane były do tej lokalizacji – właścicielem było miasto Szczecin. Żył tam również inspektor Otto Jäcke, robotnik Rudolf Meuser, a w 1943 roku nie pojawia się już pan Paul Gerhardt, zamiast niego jest pan Erwin Raasch.  

Bad Jungfernberg I oraz Bad Jungfernberg II

Właściciele miejsca wypoczynkowego mieli ciekawy sposób na sprowadzenie tu turystów, mieszkańców i ludzi potencjalnie zostawiających tu nieco grosza (a raczej fenigów 😉 ). W flocie panów Schwarzlose i Gerhardt pływały też dwa małe statki dowożące mieszkańców ze Szczecina pod kąpielisko. Nosiły nazwę Bad Jungfernberg, co można tłumaczyć jako Wybrzeże Dziewoklicz. Znane są losy Bad Jungfernberg II – wybudowano ją w 1928 roku w Berlinie, a do Szczecina trafiła prawdopodobnie po 1934 roku, następnie trafiła jako Colonia 6 do Hamburga i Lubeki. W 1977 roku została uszkodzona, a na złom poszła w 1989 roku.

 

Kanał Leśny / Kanał Odyńca

Tuż obok kąpieliska Dziewoklicz znajduje się Kanał Leśny, przed 1945 rokiem nazywany Goedhartkanal lub inaczej Gödhart Kanal. Powstał prawdopodobnie w pierwszych latach XX wieku, kiedy powstawała linia kolejowa wymagająca budowy nasypu. Potwierdzenie tej teorii znajdziemy w Ostsee Handel z 1934 roku, gdzie wspomina się o pobieraniu piasku na potrzeby linii kolejowej. Również w Ostsee Handel, ale z 1936 roku znajdziemy informację o nowym przystanku Jungfernberg (Dziewoklicz), jaki działa od 15 maja. 

Wzmianka z 1934 roku mówi o oddanej właśnie do użytku hali plażowej – możemy więc sądzić, że budynek znany z pocztówek z lat trzydziestych to nie ten sam obiekt, jaki znajdował się tu pod koniec XIX wieku. Wcześniej Jungfernberg leżało na brzegu Odry, przy niewielkim kanale odchodzącym w kierunku wschodnim – dziś widzimy po nim ślad w postaci bagiennej zatoki – patrz galeria fotografii.

Według map z końca XIX wieku Jungfernberg składał się z kilku budynków na wzniesieniu oraz jednego większego budynku na wzgórzu. Dziś (2023) niestety kąpielisko Dziewoklicz w Szczecinie nie przypomina swojej dawnej świetności – przed wojną znajdowały się tu pomosty, zjeżdżalnia, opisywana restauracja oraz tereny sportowe.

Widzę BŁĄD, mam sugestię!
Ostatnia aktualizacja 1 miesiąc temu
Możesz zgłosić problem lub propozycję rozwinięcia guzikiem poniżej lub dołącz do nas na forum dyskusyjnym. 

Zajrzyj w okolicę postu!

Po prawej stronie znajdziesz mapę z lokalizacją omawianego tematu. To mapa interaktywna!

Możesz ja kliknąć i oddalić widok kółkiem myszy, co pozwoli Ci zobaczyć inne posty znajdujące się w tej okolicy. Możesz użyć „Mapy Historycznej” Szczecina, by zobaczyć ją w pełnej formie. Kliknięcie w ikonę pokaże Ci miniaturę i tytuł.

Travelers' Map is loading...
If you see this after your page is loaded completely, leafletJS files are missing.

1 Comment

Dodaj komentarz

Required fields are marked *

Historyczny Szczecin